De uitbreiding past in een bredere inspanning om oude systemen en datasets binnen de Belastingdienst te controleren en mogelijk risicovolle toepassingen uit te sluiten.
Risicomodel uit een tijd zonder duidelijke regels
Het Risico Analyse Model (RAM) werd tussen eind jaren ’90 en 2018 gebruikt om aangiften te selecteren voor controle. Het systeem combineerde gegevens uit verschillende bronnen en werd ontwikkeld in een periode waarin toezicht op dataverwerking nog beperkt was.
Uit eerder KPMG-onderzoek blijkt dat het systeem jarenlang werd gebruikt zonder voldoende waarborgen voor privacy, beveiliging en archivering. Daardoor is achteraf vaak niet meer te reconstrueren hoe risicoselecties precies tot stand kwamen.
In sommige spreadsheets werden daarbij bovendien gevoelige kenmerken gebruikt zoals nationaliteit en postcode, wat later tot politieke en juridische discussie leidde.
Spanningsveld over effecten van het systeem
Het huidige onderzoek naar RAM richt zich vooral op de vraag of burgers financieel nadeel hebben geleden door selectie voor controle. Volgens de staatssecretaris is dat gekozen omdat financiële schade het meest concreet te herstellen is.
De Autoriteit Persoonsgegevens vindt die benadering te smal. Volgens de toezichthouder kunnen ook andere vormen van ongelijke behandeling, zoals extra toezicht of administratieve lasten, relevant zijn voor de beoordeling.
De Belastingdienst stelt daar tegenover dat veel van die handelingen onderdeel zijn van regulier toezicht en moeilijk los te beoordelen zijn van het totale controleproces.
Onderzoek: geen harde aanwijzingen voor financieel nadeel
Uit een recent eindonderzoek naar RAM-spreadsheets blijkt dat niet met zekerheid kan worden vastgesteld dat sprake is geweest van structurele ongelijke behandeling of onterecht financieel nadeel. Tegelijkertijd wordt ook erkend dat de onderliggende documentatie onvolledig is, waardoor volledige zekerheid over de rechtmatigheid van het systeem niet mogelijk is.
Breder probleem: verouderde en risicovolle ICT
De discussie rond RAM staat niet op zichzelf. De Belastingdienst worstelt al langer met verouderde en moeilijk vervangbare ICT-systemen. Volgens berichtgeving van NRC staat de dienst ‘voor grote uitdagingen bij het moderniseren van cruciale systemen, waarbij zelfs de continuïteit van belastingprocessen in het geding kan komen als vervanging te lang duurt’.
Toeslagen nu toch meegenomen in onderzoek
Opvallend is dat Toeslagen nu alsnog wordt meegenomen in de zoektocht, terwijl eerder onderzoek geen aanwijzingen vond dat RAM daar werd gebruikt. Volgens het ministerie gebeurt dat uit ‘voorzorg’: alle werkomgevingen worden doorzocht om zeker te weten dat geen oude RAM-bestanden over het hoofd worden gezien.
Resultaten later dit jaar
De resultaten van de bredere zoekslag worden dit najaar verwacht. Dan moet duidelijk worden hoeveel oude RAM-bestanden nog worden aangetroffen en wat daarmee gebeurt.
