Rob Jetten zei tijdens de persconferentie dat het vooral van belang is dat ‘politieke partijen over hun eigen schaduw heen stappen.’ “De wereld verandert sterk, we moeten als politici samen de verantwoordelijkheid dragen, voor iedereen, ongeacht wie je bent of waar je vandaan komt. We zetten een nieuwe koers in. Persoonlijk ben ik erg trots dat we de bezuinigingen in het onderwijs terugdraaien, en dat we vol gaan voor meer betaalbare woningen en betere veiligheid van vrouwen en meisjes op straat. En we investeren in de lange termijn, ook voor een wereld voor onze kinderen en kleinkinderen. Hierbij gaat het om grote opgaves die nu om lef vragen, maar morgen rust geven. Dat is niet alleen vanuit idealisme, maar om het land daadwerkelijk beter te maken.”
Handreiking oppositiepartijen
Dilan Yesilgöz zei op haar beurt blij te zijn dat er flink wordt geïnvesteerd in defensie en er ‘een streng en rechtvaardig asielbeleid wordt uitgevoerd dat druk verlicht bij Nederlanders en plek geeft aan echte vluchtelingen’ en dat er ‘rust in de portemonnee komt zoals dat de hypotheekrente onaangetast blijft’. Henri Bontenbal gaf aan dat door dit coalitieakkoord ‘orde op zaken wordt gesteld, er ruimte wordt gegeven aan de samenleving en er wordt geïnvesteerd in de economie van de toekomst’. De drie partijen benadrukten allen het belang van samenwerking, niet alleen binnen de politiek, maar ook met maatschappelijke organisaties, bedrijven en semi-overheidsinstellingen. Het coalitieakkoord zou ten slotte ‘een handreiking zijn naar de oppositiepartijen’, waarbij Jetten zei dat als de andere partijen een beter idee hebben, daar ‘zeker naar wordt geluisterd’.
In grote lijnen
Overheid
De overheid moet ‘slagkrachtiger’ geworden. De coalitieleiders willen met een periodieke Vereenvoudigingswet wetten en regels verbeteren. Volgens het akkoord zou er gestart moeten worden met het schrappen en vereenvoudigen minimaal 500 regels en stellen daarna een target per ministerie. Ook moet de externe inhuur naar beneden door middel van de Wet normering topinkomens tegen het licht te houden. Daarmee kan externe inhuur waar mogelijk worden teruggebracht van de huidige 15,4 procent van de totale personele uitgaven naar 10 procent.
Veiligheid, defensie en migratie
Defensie krijgt 19 miljard euro extra. De krijgsmacht moet worden opgeschaald naar 122.000 mensen en ook de inlichtingendiensten AIVD en MIVD krijgen meer middelen. Daarnaast wordt een zogenoemde ‘vrijheidsbijdrage’ via de inkomstenbelasting ingevoerd, die op termijn meer dan 3 miljard euro per jaar moet opleveren voor burgers en 1,7 voor bedrijven.
Ook gaat er 100 miljoen euro naar gevangenissen en de coalitiepartijen willen strengere regimes om vroegtijdige vrijlating van gevangenen tegen te gaan. Verder komen er meer wijkagenten en extra capaciteit voor cyber- en zedenrecherche.
De spreidingswet blijft van kracht en er komen extra maatregelen om de migratieinstroom te beperken, waaronder een tijdelijke asielstop bij piekbelasting. Criminele asielzoekers worden strenger aangepakt. Tegelijk wordt geïnvesteerd in betere opvang en snellere integratie van statushouders. Opvallend is dat er vanaf 2027 zo’n 2057 miljoen naar ontwikkelingssamenwerking zal gaan.
Wonen en infrastructuur
De hypotheekrenteaftrek blijft ongewijzigd als het aan de coalitieleiders ligt. Vanaf 2029 wordt jaarlijks 1 miljard euro uitgetrokken voor de bouw van betaalbare woningen. Om scheefwonen tegen te gaan, willen de coalitiepartijen het inkomen van sociale huurders jaarlijks toetsen en voor nieuwe huurders ook een vermogenstoets invoeren.
Nieuwe woningbouw moet beter worden gekoppeld aan infrastructuur. Daarnaast wordt de verlaging van de brandstofaccijns verlengd en komt er aandacht voor betere bereikbaarheid van ov-knooppunten voor fietsers. Lelystad Airport moet doorgang krijgen voor vakantievluchten en vrachtverkeer.
Zorg
De coalitiepartijen willen naar eigen zeggen de alsmaar stijgende zorgkosten tegengaan. Het eigen risico in de zorg gaat om die reden vanaf 2027 met 60 euro omhoog van 385 naar 445 euro. Lagere inkomens worden hiervoor gecompenseerd en krijgen een hogere zorgtoeslag. Ook wordt er strenger gekeken of bepaalde medicatie en hulpmiddelen nog in het pakket passen. Door bijvoorbeeld steunzolen, gehoorapparaten en reiskosten of bepaalde specialistische medicatie te schrappen zou dit 618 miljoen euro kunnen opleveren. Medicijnen die zonder recept verkrijgbaar zijn bij onder meer drogisterijen en apotheken, gaan sowieso uit het basispakket.
Huishoudelijke hulp wordt geschrapt voor mensen met voldoende inkomen, hiermee zou 435 miljoen euro bespaard kunnen worden. Er wordt oplopend tot een miljard euro, honderden miljoenen minder uitgegeven aan langdurige zorg, zoals ouderenzorg, gehandicaptenzorg en de ggz. De aftrek specifieke zorgkosten en tegemoetkoming worden afgeschaft, het plan om verzorgingshuizen terug te laten keren (500 miljoen) gaat niet door.
Maar, er komt ook 35 miljoen extra voor medische preventie en de wijkgerichte aanpak vaccinatie wordt uitgebreid. Voor chronisch zieken wordt 350 miljoen per jaar beschikbaar gesteld. Ook komt er gratis schoolfruit en een suikertaks.
Kinderopvang en toeslagen
De coalitie wil het stelsel van kindregelingen vereenvoudigen en gezinnen meer financiële zekerheid bieden. De kinderbijslag en het kindgebonden budget worden samengevoegd tot één regeling, die wordt uitgevoerd door de Sociale Verzekeringsbank (SVB). Het vaste bedrag per kind wordt verhoogd, terwijl de inkomensafhankelijke component wordt verlaagd. Ouders ontvangen de tegemoetkoming voortaan maandelijks. Voor deze hervorming is structureel 600 miljoen euro beschikbaar.
Werk en pensioen
De WW-uitkering wordt beperkt tot één jaar in plaats van het huidige twee, maar de uitkering gaat in de eerste twee maanden wel omhoog. En om de AOW betaalbaar te houden wordt deze vanaf 2033 direct gekoppeld aan het stijgen van de levensverwachting. Dat zou 3 miljard euro kunnen opleveren.
Onderwijs, wetenschap en media
De coalitie wil de basisvaardigheden van leerlingen verbeteren en extra aandacht geven aan het vmbo. Leraren en schoolleiders krijgen meer ontwikkelmogelijkheden. Er wordt geïnvesteerd in onderzoek en wetenschap in samenwerking met het bedrijfsleven. De studiebeurs voor uitwonenden gaat omhoog en het aantal niet-EU-studenten wordt beperkt, met extra screening op veiligheidsrisico’s. Komend jaar moet er 1 miljard euro meer worden vrijgemaakt en dat zou op moeten lopen tot 1,5 miljard in de komende jaren.
De eerder aangekondigde bezuinigingen voor de publieke omroep worden mogelijk deels teruggedraaid. Wel willen de coalitieleiders doorgaan met het samenvoegen van omroepen. Ook komt er een verbod op sociale media voor kinderen tot 15 jaar.
Energie, klimaat en economie
Het oplossen van de netcongestie heeft volgens de partijen de hoogste prioreiteit, hiervoor komt een Crisiswet Netcongestie om het overvolle stroomnet sneller uit te breiden en te ontlasten. Verder investeert de coalitie in wind op zee, groene waterstof en andere opvallende zaken zijn CO₂-opslag in de Noordzee en meer kernenergie, waaronder kleine modulaire reactoren.
Er wordt ingezet op 1,5 procent economische groei met een nationale investeringsinstelling voor leningen die de markt niet aandurft. Ook moet er meer worden ingezet op digitale innovatie en AI met onder meer een AI-fabriek in Nederland.
Het stikstoffonds komt terug en voor het aanpakken van stikstof, landbouw en natuurherstel wordt 20 miljard euro beschikbaar gemaakt. Uitkoopregelingen blijven bestaan, de bedoeling is een reductie van 42 tot 46 procent in 2035 waarbij meer wordt gekeken naar de individuele bedrijfssituatie en de lokale natuur. Wel komt er een dierennorm per hectare en ook schuwen de coalitieleiders de gedwongen uitkoop niet.
Politieke onzekerheid
Veel is nog onzeker, want of de plannen daadwerkelijk worden uitgevoerd hangt af van steun van de overige partijen. Het minderheidskabinet moet nog onderhandelen met oppositiepartijen, waarbij onder meer GL-PvdA eerder heeft aangegeven onder voorwaarden bereid te zijn tot samenwerking.
