Bij het mkb daalde het aantal boekenonderzoeken van 27.013 in 2016 naar 7.878 in 2025, een afname van bijna 71 procent. Bij grote ondernemingen liep het aantal terug van 917 naar 450. De daling zette al ruim voor de coronapandemie in. In 2019 werden in totaal nog 17.586 boekenonderzoeken uitgevoerd. In 2021 bereikte het aantal met 7.054 een dieptepunt. Daarna volgde een gedeeltelijk herstel, maar sinds 2023 neemt het aantal weer af.
Andere toezichtstrategie en minder capaciteit
Volgens Eerenberg zijn er verschillende oorzaken voor de terugloop. De Belastingdienst zet meer in op dienstverlening en preventie, waardoor volgens de staatssecretaris minder toezicht achteraf nodig is. Ook duren boekenonderzoeken langer, onder meer doordat vaker integrale onderzoeken worden uitgevoerd in plaats van onderzoeken naar afzonderlijke belastingmiddelen.
Verder noemt Eerenberg herstelwerkzaamheden, de uitstroom van ervaren medewerkers en de instroom van onervaren personeel. Door de groei van het aantal belastingplichtigen en de toename van bezwaren en verzoeken blijft minder capaciteit over voor toezicht.
De Belastingdienst wil het aantal boekenonderzoeken bij het mkb de komende jaren binnen een bandbreedte van 7.000 tot 10.000 per jaar houden, uitgaande van de huidige beschikbare middelen. Voor grote ondernemingen wordt de behoefte aan boekenonderzoeken vooral bepaald door de individuele klantbehandeling.
Eerder maakte Eerenberg bekend dat de Belastingdienst onderzoekt hoe capaciteit kan worden vrijgemaakt voor meer risicogerichte boekenonderzoeken.
Boekenonderzoek niet enige vorm van toezicht
De staatssecretaris geeft geen concrete kans dat een bedrijf daadwerkelijk wordt gecontroleerd. Volgens hem kan op basis van alleen het aantal boekenonderzoeken geen representatieve controlekans worden berekend, omdat de Belastingdienst ook andere toezichtinstrumenten gebruikt.
Zo worden aangiften inkomstenbelasting en vennootschapsbelasting gecontroleerd met rekenregels en selectiemodules. Ook voor de omzetbelasting en loonheffingen worden selectiemodellen gebruikt. Verder voert de fiscus kantoorcontroles en bedrijfsbezoeken uit en maakt hij gebruik van horizontaal toezicht.
Uit de Fiscale Monitor 2025 blijkt dat 2 procent van de ondervraagde mkb-bedrijven en 19 procent van de grote ondernemingen aangeeft dat bij hen een controle of boekenonderzoek is uitgevoerd. Van de fiscaal dienstverleners meldt 26 procent dat bij hun klanten een controle of boekenonderzoek heeft plaatsgevonden.
Betalingsachterstanden bijna verdubbeld
Uit de antwoorden op de Kamervragen blijkt ook dat de Belastingdienst kampt met oplopende betalingsachterstanden. Eind september 2026 stond voor € 19,97 miljard aan belastingvorderingen als betalingsachterstand geregistreerd, tegen € 10,90 miljard in januari 2023. Het gaat om vorderingen waarvoor een aanmaning is verstuurd.
Een belangrijke oorzaak is volgens Eerenberg het afbreken van coronabetalingsregelingen, waarmee inmiddels ongeveer € 7 miljard is gemoeid, inclusief de verdere aangroei van schulden door onder meer rente en ambtshalve aanslagen. Ook de disbalans tussen het werkaanbod en de beschikbare invorderingscapaciteit draagt volgens hem bij aan de stijging.
Hoewel de formatie van de Belastingdienst binnen de beschikbare financiële middelen volledig is ingevuld, staat de invordering al langere tijd onder druk. De staatssecretaris bevestigt dat de kans op inning afneemt naarmate belastingvorderingen ouder worden.
Eerenberg heeft de Belastingdienst gevraagd te onderzoeken hoe de invordering aanzienlijk kan worden verbeterd en welke kosten daaraan verbonden zijn. Daarover moet het Jaarplan Belastingdienst 2027, dat nog dit jaar verschijnt, meer duidelijkheid geven.
Bron: Antwoorden op kamervragen over gemiste inkomsten door personeelstekorten Belastingdienst
