Het huidige systeem van toeslagen sluit niet goed aan op de manier waarop mensen handelen. Dat concludeert de Ambtelijke Commissie Heroverweging (ACH), die het eerste deelrapport heeft afgerond van het aangekondigde Interdepartementale Beleidsonderzoek (IBO) naar het stelsel van toeslagen (zorg-, huur- en kinderopvangtoeslag en het kindgebonden budget).
Het onderzoek was gericht op mogelijke verbeteringen binnen het bestaande stelsel van toeslagen. ‘Het onderzoek toont aan dat de problemen van het huidige stelsel de keerzijdes zijn van de beleidsmatige keuzes voor gerichtheid en tijdigheid. Met gerichtheid wordt bedoeld het op de euro nauwkeurig uitkeren, waarbij rekening wordt gehouden met verschillende omstandigheden en de uitvoering plaatsvindt tegen zo laag mogelijke kosten. Met tijdigheid wordt de voorschotsystematiek op basis van het actuele inkomen bedoeld zodat huishoudens kosten niet hoeven voor te schieten’, schrijft staatssectretaris Snel (Financiën) aan de Tweede Kamer. Het streven om toeslagen te richten op specifieke groepen, gecombineerd met het streven de toeslagen aan te laten sluiten op de actuele situatie van huishoudens, zorgt voor onzekerheid over het uiteindelijke recht op toeslagen, aldus de staatssecretaris.
Nog geen oplossing
Een hoofdconclusie van het rapport is dat altijd een prijs moet worden betaald voor elke maatregel om het bestaande stelsel te verbeteren en te vereenvoudigen. ‘Dit IBO-rapport is naar het oordeel van het kabinet heel verhelderend in het schetsen van de onontkoombare uitruilen bij beleidskeuzes binnen het bestaande toeslagenstelsel tussen gerichtheid en tijdigheid enerzijds, en begrijpelijkheid en zekerheid anderzijds.’ Het onderzoek verkent maatregelen die gericht zijn op het beter faciliteren van burgers, op het verder terugbrengen van terugvorderingen en nabetalingen in aantal en hoogte daarvan en het sneller waarnemen van veranderingen in de persoonlijke omstandigheden van burgers. ‘Hoewel daarmee verbeteringen kunnen worden bewerkstelligd zijn deze maatregelen op zichzelf onvoldoende om de volledige problematiek van terugvorderingen, nabetalingen en niet-gebruik op te lossen.’
Meer zekerheid introduceren
De basisprincipes waarop het toeslagenstelsel is vormgegeven, sluit niet optimaal aan bij het menselijk handelen, concluderen de onderzoekers. ‘Het stelsel is complex en de persoonlijke situatie is vooraf niet altijd voorspelbaar, waardoor mensen de benodigde informatie nauwelijks vooraf kunnen weten. Dit leidt tot onjuiste schattingen, het niet of niet tijdig doorgeven van wijzigingen of het niet aanvragen van toeslagen.’ De commissie beveelt aan meer zekerheid in het systeem te introduceren en de mate waarin mensen zelf in actie moeten komen te verminderen. ‘Onbegrip leidt tot gevoelens van procedurele onrechtvaardigheid. Communiceer daarom helder en maak de grondslagen en voorwaarden en de manier waarop deze op elkaar inwerken zo eenvoudig en begrijpelijk mogelijk.’
Er zou een systeem moeten komen met verstandige standaardopties. ‘De werkgroep concludeert dat het huidige toeslagenstelsel voor een, in absolute omvang, grote groep huishoudens niet altijd goed werkt. De ontwerpprincipes van een voorschotstelsel passen bovendien niet goed bij de inzichten vanuit de gedragswetenschap en de systematiek leidt tot veel terugvorderingen, die kunnen bijdragen aan schuldenproblematiek van huishoudens.’
Alternatieven voor inkomensbepaling
De werkgroep heeft varianten bedacht rond alternatieven voor het bepalen van het inkomen: inkomensgegevens van 2 jaar terug gebruiken, standaard 90% van de toeslag betalen of gebruik maken van maandinkomens. Elk daarvan heeft nadelen, aldus de werkroep, die in elk geval de laatste variant afraadt. ‘Dit kan werken voor mensen met inkomens bekend in de zogenoemde Polisadministratie, maar werkt niet voor de nog altijd groeiende groep zelfstandigen. Bovendien maakt het overstappen op maandinkomen het stelsel voor de burger juist minder eenvoudig en inzichtelijk.’
Het tweede deel van het onderzoek richt zich op een herziening van het stelsel voor de lange termijn. De resultaten daarvan en de reactie van het kabinet volgen begin volgend jaar.
Het CPB concludeerde vorige week al dat meer dan de helft van de uitbetaalde huurtoeslagen en kindgebonden budgetten achteraf gecorrigeerd moet worden.
