Banken hebben hun uitgaven aan anti-witwasmaatregelen de afgelopen jaren flink verhoogd. Bij de banken die in het onderzoek zijn bekeken, stegen de kosten tussen 2020 en 2024 met 16,7 procent. Tegelijkertijd groeit ook het aantal controles en meldingen van verdachte transacties.`Maar volgens de Rekenkamer ontbreekt inzicht in wat al die inspanningen opleveren. Het is onduidelijk hoeveel witwassen daadwerkelijk wordt voorkomen of opgespoord door de controles van banken. Dit concludeert de Rekenkamer in het rapport Gevolgen groot, opbrengsten onbekend dat woensdagavond werd gepubliceerd.
Effectiviteit onduidelijk
Een belangrijk instrument in de aanpak zijn meldingen van ongebruikelijke transacties door banken aan de Financial Intelligence Unit Nederland. Die analyseert de meldingen en kan ze doorgeven aan opsporingsdiensten. De Rekenkamer onderzocht meer dan duizend meldingen van banken en concludeert dat de kwaliteit sterk verschilt. Daardoor is niet duidelijk hoe groot de bijdrage van deze meldingen is aan de bestrijding van witwassen. Ook op beleidsniveau ontbreekt overzicht. Ministers hebben volgens de Rekenkamer nog geen evaluatie uitgevoerd van de hele anti-witwasketen, waardoor de opbrengsten van de aanpak nauwelijks meetbaar zijn.
Gevolgen burgers
De anti-witwasregels hebben volgens het rapport duidelijke gevolgen voor burgers en bedrijven. Banken voeren uitgebreide controles uit op klanten en transacties, wat kan leiden tot extra administratieve lasten of problemen met het openen of behouden van een bankrekening. Sommige groepen ondervinden daarbij vaker problemen. De Rekenkamer noemt onder meer religieuze instellingen en politiek prominente personen (PEP’s). In het onderzoek ziet de Rekenkamer aanwijzingen voor mogelijke discriminatie bij controles.
Toezicht banken
Het toezicht op banken ligt bij De Nederlandsche Bank. Volgens de Rekenkamer is het toezicht in opzet risicogebaseerd, maar werkt dat in de praktijk niet altijd zo. DNB richt zich vooral op banken die hun controles niet op orde hebben. Tegelijk heeft de toezichthouder weinig inzicht in de eigen resultaten van het toezicht en in de kwaliteit van de meldingen die banken doen.
Ministers op afstand
De ministers van Financiën en van Justitie en Veiligheid zijn politiek verantwoordelijk voor het anti-witwasbeleid. Volgens de Rekenkamer staan zij in de praktijk op afstand van de uitvoering en hebben zij beperkt zicht op de effecten van het beleid. Sinds 2019 zijn meerdere programma’s opgesteld om de aanpak te verbeteren, maar concrete resultaten blijven volgens de Rekenkamer moeilijk aantoonbaar.
Rol accountants
Ook accountants zijn volgens de Algemene Rekenkamer onderdeel van het stelsel dat witwassen moet tegengaan, maar hun rol komt in de praktijk beperkt naar voren in de informatie waarop de overheid stuurt. Net als banken zijn accountants zogeheten poortwachters: zij moeten ongebruikelijke transacties melden bij de Financial Intelligence Unit Nederland. Het rapport laat echter zien dat het kabinet nauwelijks inzicht heeft in de effectiviteit van dit bredere stelsel van meldplichtige instellingen. Daardoor blijft ook onduidelijk in hoeverre meldingen van accountants daadwerkelijk bijdragen aan de opsporing van witwassen en andere financiële criminaliteit.
Samenwerking keten
De bestrijding van witwassen gebeurt door meerdere partijen: banken, toezichthouders, de FIU en opsporingsdiensten. Samenwerking kan volgens het rapport wel degelijk waarde opleveren. Een voorbeeld is de Fintell Alliance, een publiek-private samenwerking tussen banken en opsporingsdiensten. Door gezamenlijk data te analyseren kunnen complexe witwasconstructies soms sneller worden ontdekt.
Aanbevelingen
De Rekenkamer concludeert dat de balans in de huidige aanpak zoek is. Er zijn veel controles, hoge kosten en duidelijke maatschappelijke gevolgen, maar er is weinig inzicht in het resultaat. Daarom adviseert de Rekenkamer onder meer beter te meten wat de anti-witwasaanpak daadwerkelijk oplevert, de aanpak sterker risicogebaseerd te maken en meer inzicht te geven in de gevolgen voor burgers en bedrijven. Zonder dat inzicht blijft volgens de Rekenkamer onduidelijk of de omvangrijke inspanningen tegen witwassen proportioneel en effectief zijn.
Lees hier het rapport.
