Vooral het nut van de vrijstelling voor landbouwgrond (officieel de cultuurgrondvrijstelling) en de bosbouwvrijstelling wordt daarin ter discussie gesteld. Staatssecretaris van Financiën Eelco Eerenberg schrijft aan de Tweede Kamer dat op basis van de SEO-beoordelingen zal worden onderzocht “hoe de onderzochte regelingen, waar nodig, hervormd kunnen worden”. Daarover wordt meer bekend gemaakt op Prinsjesdag.
De Kamerbrief vloeit voort uit de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek (RPE). Die regeling verplicht het kabinet om periodiek de doeltreffendheid en doelmatigheid van fiscale regelingen te toetsen. SEO onderzocht in totaal zeven fiscale faciliteiten. Vier daarvan zijn gericht op het stimuleren van bos en natuur, drie op structuurverbetering van landbouwgrond en het landelijke gebied.
Cultuurgrondvrijstelling
De zwaarste fiscale regeling in budgettaire zin is de cultuurgrondvrijstelling in de overdrachtsbelasting. Daarmee is volgens de raming voor 2026 circa € 290 miljoen gemoeid.
SEO oordeelt dat deze regeling “niet doeltreffend en niet doelmatig” is. Volgens het onderzoeksbureau is de oorspronkelijke doelstelling — verbetering van de landbouwstructuur — achterhaald geraakt. In de Kamerbrief wordt samengevat dat “uit de bredere beleidsmatige context blijkt dat structuurverbetering in de landbouw is ingeruild voor structuurverbetering van het algehele landelijke gebied”.
Volgens SEO ontbreekt bovendien een toets of afzonderlijke transacties daadwerkelijk bijdragen aan dat doel. De huidige vrijstelling draagt volgens het bureau “niet bij aan deze maatschappelijke doelen”. SEO adviseert daarom de regeling af te schaffen of ingrijpend te hervormen.
Ook de natuurgrondvrijstelling en de vrijstelling voor kavelruil krijgen kritische beoordelingen. Bij beide regelingen constateert SEO dat heldere doelstellingen ontbreken of onvoldoende toetsbaar zijn. Voor de natuurgrondvrijstelling merkt SEO op dat in de parlementaire geschiedenis geen expliciete probleemstelling of doelomschrijving is terug te vinden.
De vrijstelling voor herverkaveling vormt de uitzondering binnen de overdrachtsbelasting. Die regeling acht SEO wel doeltreffend en doelmatig, juist omdat herverkaveling alleen wordt ingezet bij evidente structuurverbetering van het landelijke gebied. SEO adviseert die faciliteit daarom te behouden.
Bosbouwvrijstelling niet doeltreffend en niet doelmatig
Ook over de bosbouwvrijstelling in de inkomsten- en vennootschapsbelasting is het oordeel niet positief. Die regeling kost volgens de meest recente raming uit 2021 circa € 39 miljoen en heeft als doel het bevorderen, behouden en aanleggen van bos.
SEO concludeert echter dat de regeling haar doel mist. Volgens het onderzoeksbureau is er weliswaar sprake van positieve externe effecten en marktfalen, maar sluit het gekozen fiscale instrument daar onvoldoende op aan. In de evaluatie staat dat “bosbouwbedrijven echter niet tot weinig winstgevend [zijn] waardoor het gebruik van de vrijstelling door bosbouwbedrijven zeer beperkt is”.
SEO adviseert daarom de regeling af te schaffen en de vrijgekomen middelen anders in te zetten voor bos- en natuurbeleid.
Minder kritisch is het oordeel over de vrijstelling voor vergoedingen voor bos- en natuurbeheer. Die regeling, met een geraamde omvang van € 11 miljoen in 2026, zorgt ervoor dat bepaalde subsidies en vergoedingen voor natuurbeheer niet in de winstbelasting worden betrokken. Volgens SEO is de doeltreffendheid moeilijk exact vast te stellen, maar voorkomt de regeling dat subsidiebedragen onder de normkosten uitkomen. Het alternatief van brutering noemt SEO “lastig in de uitvoeringstechniek”. De aanbeveling luidt daarom de regeling te behouden.
Ook de box 3-vrijstelling voor bos- en natuurterreinen blijft volgens SEO verdedigbaar. Onder het forfaitaire stelsel voorkomt die vrijstelling belastingheffing over doorgaans verlieslatende bos- en natuurgronden. De regeling is volgens SEO “waarschijnlijk doeltreffend en doelmatig”, al merkt het bureau op dat de doelstelling niet scherp is geformuleerd.
Prinsjesdag
Het kabinet koppelt de evaluatie nadrukkelijk aan de begrotingsregels voor fiscale regelingen. In de brief staat: “In de begrotingsregels is het uitgangspunt opgenomen dat bij negatieve evaluaties van bestaande fiscale regelingen deze in principe worden afgeschaft, aangepast of – indien relevant – omgezet in een subsidie.”
Volgens de staatssecretaris volgt nu eerst aanvullend onderzoek. Daarna zal in augustus een “integrale afweging” plaatsvinden over de toekomst van de regelingen. De Tweede Kamer wordt daarover op Prinsjesdag geïnformeerd.
Motie-Holman/Grinwis leidt niet tot beperking vrijstelling
Een afzonderlijk deel van de Kamerbrief gaat in op de motie van de Kamerleden Harm Holman en Don Ceder Grinwis over de cultuurgrondvrijstelling. De motie verzocht te onderzoeken of de vrijstelling beperkt kan worden tot agrariërs die zelf landbouwgrond aankopen. Het kabinet wijst dat idee voorlopig af.
De huidige regeling kijkt uitsluitend naar het gebruik van de grond en niet naar de identiteit van de koper. Daardoor kunnen ook beleggers, pensioenfondsen of familieleden gebruikmaken van de vrijstelling, mits de grond minimaal tien jaar bedrijfsmatig agrarisch wordt gebruikt.
In de Kamerbrief wordt uiteengezet dat belanghebbenden breed zijn geraadpleegd. Volgens het kabinet kwam daaruit “een eenduidige wens vanuit de belanghebbenden om niet tot deze beperking over te gaan”. Daarnaast vreest het kabinet dat een beperking voor niet-agrarische kopers indirect zal doorwerken in de pachtprijzen. “Het kabinet deelt de zorg van de sector dat juist bij het beperken van de cultuurgrondvrijstelling voor een bepaalde groep kopers de kosten van de overdrachtsbelasting zullen worden doorberekend in de pachtprijs”, schrijft Eerenberg. Ook uitvoeringstechnische en juridische bezwaren spelen mee. Het kabinet noemt het “niet wenselijk” onderscheid te maken tussen groepen kopers en stelt dat een dergelijke wijziging de regeling “complexer” zou maken en niet zou passen “in het streven naar vereenvoudiging van het belastingstelsel”.
Om die reden wordt de in de motie genoemde beperking niet meegenomen “als beleidsoptie bij een mogelijke hervorming van de cultuurgrondvrijstelling”.
